Dilan Cudi Saruhan’ın “Bir İhtimal Gökyüzü” başlıklı kişisel sergisi Depo’da açıldı. 22 Eylül ile 21 Kasım 2026 tarihleri arasında gerçekleşen sergi, sanatçının hapishanede kaldığı süre boyunca yaptığı resimlerle ilerleyen süreçte ürettiği işleri bir araya getiriyor.
Serginin adı olan “Bir İhtimal Gökyüzü”, henüz kesinleşmemiş olası bir özgürlüğü ima eder. Son zamanlarda bu coğrafyada açılan sergilere verilen “Gökyüzü Şekerlendi”, “Ayni Mavinin Altında”, “Gözlerinden öperim”, “Seni Sevmek Zor” gibi sergi isimleri düşünüldüğünde Dilan Cudi Saruhan’nın bu tutumu, söz konusu bakışlardan farklı bir bakış ve duruşu temsil eder.
Sergisinin, sanat ve arşiv malzemesi arasında bir yerde oluşu, bu sergiyi üstünde düşünülmesi gereken bir yere taşır. Bu arşiv malzemesi, korunmalı ve saklanmalıdır.
Dilan, etnik kimliği ve muhalif düşünceleri nedeniyle, henüz bir sanat öğrencisiyken yedi yıl hapis yatar. Bu coğrafyada, farklı düşündükleri için insanlar yerli yersiz, gerekli gereksiz, sorgusuz sualsiz tutuklanmaktadır. Bu gerçeklik, ne gökyüzünü şekerden yapar, ne de hepimizin aynı mavi gökyüzü altında olduğunu gösterir.
Dilan Cudi Saruhan’nın hapisteyken yaptığı resimler ve sonrasında ürettiği işler, “Bir İhtimal Gökyüzü” sergisinde bu gerçeklikle yüzleşir.
Dilan Cudi Saruhan, bu coğrafyada, Kürt kimliğinin asimile edilme döneminde olmuş olanların bilgisini devralmış, yok sayma ve yok etme politikalarının kişiler üzerindeki etkilerine tanık olmuş, yedi yıl süren tutukluluğu süresince yaşamış ve maruz kalmış olarak kimliğini bulur.
Bir sanat öğrencisi olarak Dilan Cudi Saruhan, hapishanede, kendi varoluşunun gerçeğini eline geçirdiği her malzemeyi resme ve bir işe dönüştürerek arar. Sanatı meselesi haline getirme, içerde olma ve kendi kimliğini inşa etme durumunu dirençle aşmasını sağlar.
Dilan Cudi Saruhan’ı özgün kılan işlerin başında üç boyutlu kendine kapanmış bir beden heykelini de içine alan Beden başlıklı yerleştirmesi gelir. Toprak sarısı oluklu mukavva şeritlerle, sepet örgüsü tekniği kullanılarak bir duvarı kaplayan Beden, henüz bitmemiş, örülmekte olan bir durumu görünür kılar. Ayrıca oluklu mukavvanın kırılganlığı ve dayanıksızlığı işin anlamını derinleştirir.
Bugüne kadar yok sayılan, şimdi birden bire ortaya çıkan, “Kürt halkını sisteme entegre etme” durumu düşünüldüğünde bu durum âdeta yerleştirmede kendi anlam ve ifadesini bulur. Sepet örgüsü ile örülmüş gibi duran figür, sisteme dahil edilme meselesinin hem imkânını hem imkânsızlığını görünür kılar. Figürle birlikte örülmek istenen hal; sökülebilirliği ve malzemenin dayanıksızlığını taşıdığı için bir belirsizliğin ihtimal dahilinde olduğunu duyumsatırken sanatçının aidiyetini de sezdirir.
Beden isimli yerleştirmeyi, sanat eseri yapan, işin kendi anlamını içinde taşıyor olmasıdır; ona dışarıdan yapay bir anlam yüklenmemiştir. Dilan Cudi Saruhan’ın bu işi bir karşılaşma yaratır ve izleyiciyi kendini sorgulamaya davet eder.
Bu işin bana “Sanat saklar, kendinde kendini saklayan tek şeydir,” mottosunu hatırlattığını da söyleyebilirim.
Sanat, sanatçıyı, doğrudan sergilemeden kendi içinde saklar. Sanatçının yaşantısı, belleği, aitliği seçtiği biçime, malzemeye, çizgiye ve kurduğu ilişkiye farkında olmadan yansır. Sanatçıya ve dünyasına ait bilinenlerle bağ kurulabildiği oranda o iz fark edilebilir.
Çok kimlikliliği içselleştirmiş bir zihniyetin temsilcisi olan her sanatçı; kimliğini sınırlandıran etnisite, cinsiyet veya queer gibi etiketlerle “kadın sanatçı”, “Kürt sanatçı”, “queer sanatçı” şeklinde araçsallaştırılmayı reddetmelidir. Sanatçının aidiyet meselesi, aidiyeti inkâr etme meselesi olmadığı gibi, kimlikçi politikalar da sanatın ve sanatçının temel gayesi değildir. Ancak, kimlikçi politikalar sürdüğü sürece, bu konu gündemde kalmaya devam edecektir. Dilan Cudi Saruhan da kendini, dar bir aidiyet kimliğiyle tanımlamanın dışında tutar.
“Sanat saklar, kendinde ve kendini saklayan tek şeydir,” mottosu düşünüldüğünde sanat, hem özünü saklar, hem sanatçıyı açığa çıkarır. Çağın ruhunu sezdirerek yaşanmış olanı saklayışıyla zamanda yer alır. Sanat tarihindeki eserlere bu mercekle bakıldığında, mesala Anselm Kiefer’in de kendi kimliğini ve tecrübesini sezdiren sanatçılardan biri olduğu görülür.
Kiefer’in Margarethe başlıklı resmi, Paul Celan’nın Ölüm Fügü şiirinden esinlenerek ortaya çıkmıştır. Şiir pek çok metaforla insanların gaz odalarında, ölüm kamplarında yok edilişlerinin dokunaklı, acı dolu gerçekliğini farkedişlerini ve bunu yapanların yarattığı korku ve tedirginliği metaforlarla öyle etkili bir şekilde anlatır ki! Anselm Kiefer’in saman çöplerini birbirine eklemleyerek yaptığı bu resim, Nazi kamplarında, gaz odalarında, birbirine sarılarak dimdik ayakta durmaya çalışan insanlara gönderir. Resim, Anselm Kiefer’in aidiyetini hissettirirken bütün resimleri Yahudi kimliği kadar, Alman kimliği ile Nazi geçmişi arasındaki çatışmadan beslenir.
Kiefer’in Persifal başlıklı şiirden etkilenerek yaptığı resmindeyse karanlık ahşap bir mekânda boş bir bebek beşiği gösterilir. Sanatçı burada Hitler dönemine ait bağın bebeklikten itibaren kutsal kase mitiyle büyütülmüş olmakta bulduğunu ima eder. Ulaşılmaz mükemmelliği hayal etmenin sembolü olan bu mit, Alman kimliğini sezdirir.
Dilan Cudi Saruhan Benim Şemsiyem başlıklı işinde şeffaf bez naylon bir şemsiyenin üzerine gökyüzünü nakışla işler. Şemsiye artık Dilan’nın şemsiyesidir. Benim Şemsiyem aynı zamanda “Benim gökyüzüm,” demektir. Dilan’ın şemsiyesi, kendi kendini korumak zorunda oluşa gönderme yapar.
Saruhan’ın 6 adet şemsiye aparatını ters koyarak gerçekleştirdiği Metal Konstruksiyon ve eski, kirli, kalın bir plastik paketleme naylonunu tavandaki bir ışığın altına asarak kabuğun gölgesini yere düşürdüğü Kabuk başlıklı diğer işi de sergide yer alır.
Kabuk’tan çok, yerdeki ortası delik gölge dikkat çekicidir; kabuğun neyin kabuğu, gölgenin neyin gölgesi olduğu sorusu havada asılı kalır. Bu işler kolaylıkla anlam elbisesi giyebilirler.
Dilan’nın hapis yattığı sürede zihnine üşüşen her şeyi çizdiği resimler, galerinin bütün duvarlarında bölüm bölüm yer alır. Tel örgü motifli bir takım resimler motife dönüştürülür, tavandan asılarak sergilenen tişörtler üzerinde nakışlanmıştır.
Rojava’da, bir Kürt kadının saçının kesilmesini protesto eden eylemlerde olduğu gibi, Dilan da hapishanedeki kadınların kestikleri saçları, birbirine ekleyip bezlere dikerek direnişi sanatsal üretime dönüştürür. Dilan’ın hapis yattiğı sürede, yaptığı resimlerin isimleri olmadığı için tek tek ifade edemediğim dehliz, kuyunun içinden bakıyormuş gibi çizilen resimler, bir iç mekânda duvara çizilmiş ağaçlardan birinin gölgesinin yere düştüğü resimle birlikte; Dilan’ın koyu bir leke içine yerleştirdiği gözlerden oluşan resim de dikkat çekicidir. İçinde pek çok gözün çizildiği koyu leke biçimine yönelik dağınık göz çizimleri, birlikte hareket eden bir topluluğun yanı sıra bu durumun dışında kalan, farklı tepkiler gösteren, “ötekilerin” de resme sızan izleri olarak düşünülebilir.
Dilan’ın hapishanede ürettiği bu resimler, yönetmen Parajanov’un hapisliği süresince yaptığı resimleri ve işlerini çağrıştırır. Muhalif düşünceleri nedeniyle, haksız yere iki kere tutuklanan ve beş yıl hapis yatan Parajanov, bu süreçte eline geçen her şeyi, resme, kolaja, giysi tasarımına, yerleştirmeye dönüştürmüştür. Günümüzde, Ermenistan’daki müzesinde sergilenen bu arşiv niteliğindeki işler, belgesel değerlerinin ötesinde sanatsal kıymetlerini korurlar.
Dilan Cudi Saruhan’ın arşiv malzemesi olan resimleri yanında tecrübe ettiği kapatılmayı, çıkışsızlığı, baskıyı hissettiren resimleriyle, Beden, Benim Şemsiyem gibi doğrudan yaşanmışlıktan süzülen işi, onun gelecekteki sanatsal yolculuğunu aydınlatacak niteliktedir. Çünkü sanat önceden tasarlanmaz; tecrübe edilenin içinden tasavvur edilir ve olmakta olanın yaşanmışlığından doğar.
