Millî Reasürans Sanat Galerisi, 2014 yılında Polonya-Türkiye diplomatik ilişkilerinin başlamasının 600. yılı kapsamında düzenlenen kutlamalar çerçevesinde “Shock Therapy: 1989 Sonrası Polonya’dan Dönüşüm Fotoğrafları” sergisine evsahipliği yaptı. Küratörlüğünü Adam Mazur’un üstlendiği sergi, Polonya’nın 1989 sonrası geçirdiği toplumsal ve siyasal dönüşümü fotoğraf aracılığıyla ele almaktadır.
Çeşitli kuşaklardan Polonyalı fotoğrafçıların yapıtlarını bir araya getiren sergi, ülkenin son yirmi beş yılına dair belgesel bir panorama sunar. Toplumsal meselelere odaklanan bu işler, dönüşümü tamamlanmamış ve gerilimlerle yüklü bir süreç olarak ele alırken, Polonya’nın değişen toplumsal yapısına dair farklı ve çoğul bakış açılarını görünür kılmaktadır.
Sergide Anna Beata Bohdziewicz, Kuba Dąbrowski, Elżbieta Janicka, Witold Krassowski, Chris Niedenthal, Konrad Pustola, Szymon Rogiński, Tadeusz Rolke, Wojtek Wieteska ve Wojtek Wiczyk’in yapıtları yer almıştır.
Sergiyle eşzamanlı olarak yayımlanan Türkçe ve İngilizce kitapta, Adam Mazur ile Refik Akyüz’ün değerlendirme metinleri yer almaktadır. İngilizce çeviriler Sema Bulutsuz’a aittir.
Sergi kitabına ulaşmak için Millî Reasürans Sanat Galerisi ile e-posta (sanatgalerisi@millireasuranssanatgalerisi.com) adresi üzerinden iletişime geçilebilir.
1989’da kırk beş yıllık komünist yönetim sona erdiğinde, Polonya kapitalist dünya pazarıyla bütünleşebilecek durumda değildi. % 639’a ulaşan enflasyon oranı sürekli artıyordu. Devlet tekelleri ve şirketleri tam anlamıyla kullanımdan kalkmış ve yetersiz bir teknolojiye sahipti. Pratikte Polonya’da işsizlik söz konusu olmasa da ücretler düşüktü ve kıtlık ekonomisi nedeniyle dükkanlarda en temel ürünler bile bulunamıyordu. Komünist Partisi 4 Haziran 1989 seçimlerini kaybedince eski rejimin de meşruiyetini yitirdiği anlaşıldı. Yeni hükümet, merkezi planlamaya dayanan ülke ekonomisinin hızla Batı Avrupa ülkeleri ve Amerika’da benimsenen kapitalizme dönüşmesini sağlayacak yaygın bir reform planı hazırladı. Polonya bugün, neoliberal ekonomist Milton Friedman’ın ortaya attığı ve Jeffrey Sachs’la Leszek Balcerowicz’in Polonya’daki durumu ele alırken kullandığı terimle “Şok Terapisi”nin başarılı bir örneği olarak ele alınıyor. Gayrisafi millî hasıla 1989’a oranla %80 artmış olsa da, Polonya gittikçe büyüyen ekonomik eşitsizlik, çift haneli rakamlara ulaşan işsizlik oranı ve kitlesel genç nüfusun göçü gibi ciddi sorunlarla karşı karşıya.
“Şok Terapi” sergisi 38 milyon nüfuslu ülkenin genel ve son derece etkileyici belgesel bir portresini sunuyor. Belgeleme, içinde yaşadığımız dönemde Polonyalı sanatçıların gerçekliğe en esinleyici yaklaşımlarından biri. Son yirmi yılda sık sık sanal gerçeklik çağında yaşadığımızdan söz edilse de, çağdaş sanatın yaşamın politik, toplumsal ve ekonomik boyutlarına gittikçe daha canlı bir ilgi duyduğu, yalnızca toplumsal bağlanımdan yana olan akımlarla sınırlı kalmayacak biçimde ortaya çıkıyor. Öte yandan çağdaş sanat ve görsel kültür alanlarında Polonya’da gerçekleştirilen araştırmalar, Polonyalı tarihçilerin açıkça ortaya koyduğu gibi belgesele yönelik daha derin çözümlemelerin eksikliğini ortaya koyuyor. “Şok Terapi: 1989 Sonrası Polonya’dan Dönüşümün Fotoğrafları” sergisi Polonya’nın önde gelen fotoğrafçılarının, tamamlanmamış ve gerilimlerle dolu bir süreç olarak gördükleri dönüşümü konu alan fotoğraflarından oluşuyor. Polonya’nın en ünlü fotoğrafçıları (Anna Beata Bohdziewicz, Chris Niedentahl, Wojciech Wieteska, Szymon Roginski), reel sosyalizmle turbo kapitalizm arasında kimliğini arayan ülkenin bir ekonomik, toplumsal ve kültürel bunalım içine düştüğünü gösteriyor. Toplumsal konulardaki haber fotoğrafçılığı örnekleriyle (Tadeusz Rolke, Kuba Dabrowski, Witold Krassowski) kısa mesafeden çekilmiş belge niteliğindeki fotoğraflar (Wojciech Wilczyk, Elzbieta Janicka, Konrad Pustola), bin yıl dönümündeki Polonya toplumunun özgün bir panoramasını sunuyor. Milton Friedman’la Jeffrey Sachs’ın neoliberal ekonomi teorisine gönderme yapan sergi başlığı, merkezi planlamaya dayanan ve iyi işlemeyen bir komünist ekonomiden uzaklaşmayı dile getiriyor.
“Şok Terapi” sergisi, 1989 sonrası Polonya gerçekliğinin yeni bir imgesini sunabilmek amacıyla fotoğraf açısından son derece yoğun bir dönemden seçilmiş izlekleri bir araya getiriyor. Medyada yürütülen canlı tartışmalarda ileri sürüldüğü gibi edebiyat, film ve sanatın son yirmi yılda yaşananları aktarabilecek ürünler veremediği kabul edilirse, belgesellerin bizi çevreleyen dünyayı yansıtarak, bu dünyayı daha iyi anlamamıza yardımcı olduğu söylenebilir. Çeşitli kuşaklardan belgeselcilerin ve Polonya’nın en iyi fotoğrafçılarının çalışmalarını ve karşıt bakış açılarını sunan bu toplu sergi, izleyicilere Polonya’nın son 25 yıl içinde yaşadığı değişimin çapını ve niteliğini görme fırsatı veriyor. Farklı kuşaklardan gelen ve fotoğrafa ve toplumsal-siyasal gerçekliğe yaklaşımları birbirinden farklı olan fotoğrafçılar, komünizmin yıkılışıyla başlayan dönüşümün yoğunluğunu, dinamizmini ve çeşitliliğini ortaya koyuyor. Sergiye katılan tüm fotoğrafçılar toplumsal sorunlara ilgi duyan belgeselci bir fotoğraf anlayışına yakın olmakla birlikte, hepsi bu özel görsel geleneği farklı ve kendilerine özgü bir yöntemle yeniden yorumluyor.
Bilgi asimetrisi kuramının yazarı ekonomist Joseph Stiglitz’e göre çağdaş kapitalizm dürüstlükten ve rekabetten uzak ve yalnızca “asimetrik” değil yalan bilgi de üreten yanıltıcı bir sistem. Polonya’da da kapitalizmin büyük ölçüde dikkati gerçek sorunlardan uzaklaştıran kurmaca bir gösteri olduğu ortada. Basit bir belgesel kayıt bu yanılsamayı, komünizm sonrası Slovenyalı felsefeci Slavoj Zizek’in deyişiyle “gerçeğin çorak ve acıklı manzarasını gözler önüne sererek” ortaya koyuyor. Gerçekliği bir fotoğraf makinesiyle gözlemlemek, dünyayı büyüsünden sıyırıyor. Bir başka deyişle bu belgeselci yaklaşım, izleyici üzerinde Bertold Brecht’in yabancılaştırma efektine (Verfremdungseffekt) benzer bir etki yapıyor. Sanatçıların seçimleri kadar fotoğrafları da öznel. Yine de sergide bu yapıtlara bakarken bunların ne iyimser ve olumlu, ne de kötümser ve olumsuz oldukları düşünülmemeli. Bu fotoğraflar, şok etkisiyle terapi edici bir rol oynayan belgeler.
Çeviri: Sema Bulutsuz
